لرستان خرم آباد
خرمآباد مختصات: شرقی۴۸°۲۱′ شمالی۳۳°۲۹′ / °۴۸٫۳۵شرقی °۳۳٫۴۸شمالی / ۴۸٫۳۵;۳۳٫۴۸ (نقشه) خُرَمآباد مرکز شهرستان خرمآباد و نیز مرکز استان لرستان است. خرمآباد را در گویش لری خُورمُووه (Xormuve) تلفظ میکنند. جمعیت خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران برابر با ۳۲۸٬۵۴۴ [۳] نفر و جمعیت شهرستان خرمآباد برابر با ۵۲۱،۹۶۴ نفر میباشد [۴]. شهر در ارتفاع ۱۱۴۷/۸ متری از سطح دریا و در میان درههای زاگرس قرار دارد. فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر و تا اهواز ۳۹۰ کیلومتر است. خرمآباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. محتویات ۱ تاریخ سکونت در خرمآباد ۱.۱ تمدن کاسیها ۲ تاریخ خرمآباد ۲.۱ خایدالو ۲.۱.۱ نابودی تمدن عیلام و شهر خایدالو ۲.۲ شاپورخواست ۲.۲.۱ شکل گیری خرمآباد فعلی ۲.۳ خرمآباد پایتخت اتابکان لر ۲.۴ خرمآباد در دوره صفویان ۲.۴.۱ پل صوفی ۲.۴.۲ مسجد جامع ۲.۵ خرمآباد در دوره قاجار ۲.۶ خرمآباد در دوره پهلوی ۲.۶.۱ تأسیس شهرداری خرمآباد ۲.۶.۲ ساختمانهای دوره پهلوی ۲.۶.۲.۱ میرملاث ۲.۶.۲.۲ ساختمانهای اطراف فلکالافلاک ۳ آثار تاریخی ۳.۱ فلکالافلاک ۳.۲ مناره آجری ۳.۳ سنگ نبشته ۳.۴ پل شکسته ۳.۵ گرداب سنگی ۴ مردم شناسی ۴.۱ گویش خرمآبادی ۴.۲ اقلیتهای مذهبی ۴.۲.۱ یهودیان ۴.۳ محلهها ۵ جغرافیا و آبوهوا ۵.۱ راههای ارتباطی ۵.۱.۱ آزادراه خرمزال ۵.۱.۲ خسارت به طبیعت ۵.۱.۳ فرودگاه ۵.۲ جادهها ۵.۳ موقعیت ۶ جایهای دیدنی ۶.۱ دریافت آدرس جهانی از سازمان ملل ۶.۲ نقشه جایهای دیدنی ۶.۳ هتلهای خرمآباد ۷ سازمانها ۷.۱ شبکه افلاک ۷.۲ رادیو لرستان ۷.۳ سازمان آتش نشانی ۸ اقتصاد و صنعت ۸.۱ پس از انقلاب ۵۷ ۸.۱.۱ تعطیلی صنایع ۸.۱.۲ کارخانههای در حال ساخت ۹ مراکز آموزش عالی ۱۰ پارکها ۱۱ بیمارستانها ۱۲ نگارخانه ۱۳ پانویس ۱۴ پیوند به بیرون تاریخ سکونت در خرمآباد شهری که امروزه به نام خرمآباد نام برده شدهاست، از نخستین سکونت گاههای مردم ایران به شمار میرود. غارهای مسکونی دره خرمآباد که از آن جمله میتوان به غارهای کنجی، یافته، پاسنگر، گراجنه و اشکفت قمری نام برد که حاوی آثار زندگی انسان غار نشین در دورههای موسترین، بارادوستی و زارزی بودهاست. بنابر تاریخ گذاریهایی از راه آزمایش رادیو کربن در غارکنجی واقع در دره خرمآباد قدمت آثار آن متجاوز از ۴۰ تا ۵۰ هزار سال پیش است.گزارش و نتیجه پژوهش و بررسیهای دکتر فرانک هو استاد دانشگاه رایس آمریکا و همکارش، فلانری و دیگر پژوهشگران همراه ایشان که در سالهای ۱۳۴۲ و ۱۳۴۳ خورشیدی در لرستان انجام گردید و به سال ۱۹۶۷ در آمریکا منتشر شد در بردارنده اطلاعات ارزشمندی از دوره پیش از تاریخ خرمآباد است.[۵] فرانک هول در مورد پژوهشهای خود در دره خرمآباد این چنین مینویسد: بهترین اطلاعات ما راجع به سکونت و نحوه امرار معاش انسانهای اواخر دوره چهارم زمین شناسی مربوط به دره خرمآباد واقع در جنوب غربی ایران است. دره خرمآباد به درازای ۱۵ و پهنای ۱۰ کیلومتر بین کوههای آهکی که به موازات هم کشیده شدهاند و در ارتفاع ۱۱۷۰ متر از سطح دریا واقع شدهاست. کوههای اطراف آن به صورت یک منبع ذخیره آب در آمدهاند. دره خرمآباد دارای چشمههای آب خنک و تعدادی غار است. به هم فشردگی این دره و وجود غارهای متعددی که به وسیله انسانهای پیش از تاریخ اشغال گردیده، سبب شد که ما این دره را مرکز تحقیقات مربوط به دوره پالئولیتیک میانه دیرینه سنگی قرار دهیم. تا کنون ما ۱۷ محل از اقامتگاههای انسانی دوره دیرینه سنگی را در این دره یافتهایم آنچه مسلم است این است که با تحقیقات بیشتر میتوان محلهای بیشتری پیدا نمود. از این ۱۷ غار، دست کم ۵ غار از آنها مربوط به دوره دیرینه سنگی بوده و شامل تمدن دوره میانه دیرینه سنگی و متجاوز از شش غار دیگر متعلق به دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن بارادوستی است، دو غار دیگر نیز مربوط به پایان دیرینه سنگی فوقانی و شامل تمدن زارزی بوده شاید شش غار دیگر نیز مربوط به دیرینه سنگی فوقانی باشند.آثار خرمآباد حاکی از سکونت دامنه دار و مداومی در زاگرس هستند.[۵]
فرانک هول ۱۳ مورد تاریخ یابی به وسیله رادیوکربن از آثار دیرینه سنگی در دره خرمآباد انجام دادهاست که دو مورد مربوط به دوره موستری و ۱۱ مورد مربوط به مرحله، بارادوستی بوده، ۲ مورد نمونه موستری از لایه زیرین غارکنجی به دست آمده و تاریخ آن متجاوز از ۴۰ هزارسال است و نمونه بارادوستی به دست آمده از غاریافته بین ۲۱ هزار تا ۴۰ هزار سال پیش تاریخ گذاری شدهاند. فرانک هول به علت فراوانی محلهای دوره دیرینه سنگی در دره خرمآباد به یک دسته بندی موقتی از محلهای مسکونی به شرح زیر دست یافتهاست : اقامتگاههای فصلی که احتمالا به وسیله یک یا دو خانواده پدر سالاری در مدت کوتاهی و یک فصل از سال اشغال میشدهاست. اقامتگاههای کشتار که به وسیله گروهی از شکارچیان برای یک یا دو روز اشغال میشدهاند که بین ۴۰ هزار تا ۱۰۰ هزار سال قبل از میلاد مسیح مورد استفاده بودهاند. اقامتگاههای موقتی که شکارچیان برای لحظاتی کوتاه جهت برررسی وضع شکار یا ساختن ابزار سنگی در آنجا توقف نموده و معمولاً پس از ترک کردن دیگر به آنجا مراجعه نمینمودند. وی در ادامه پژوهشهای خود در دره خرمآباد به محل اردوگاههای شبانی که مربوط به ۶۰۰۰ تا ۵۸۰۰ سال پیش از میلاد مسیح بودهاست، دست یافته و نتیجه گرفتهاست که بین ۴۵ هزار تا ۳۸ هزار سال پیش از این مردمانی غار نشین در این دره سکونت داشتهاند که گاهی برای شکار غذایی اصلی خود کوچ میکردهاند.دیگر آثاری که از هزارهای پیش از میلاد مسیح در این سرزمین به جای ماندهاست حکایت از زیست اقوام و تأثیر مردمان و فرهنگ آن بر فرهنگ ایران باستان دارند. پیشرفت آنان به ویژه کاسیها قدیمیترین ساکنان و حکام آریایی این دیار که ۵۷۶ سال بر بابل حکومت کردند . باعث تعجب جهانیان شدهاست، و به همین دلیل لرستان را مهد تمدن مفرغ نامیدهاند.اما در تاریخ نام عیلامیان به عنوان نخستین دولت که به طور منظم بر لرستان حکومت کردهاند ثبت شدهاست.[۵][۶][۷] تمدن کاسیها نوشتار اصلی: کاسیها کاسیها در حدود هزاره سوم پیش از میلاد و پیش از آن از راه قفقاز وارد فلات ایران شدند، از نواحی آذربایجان و طالش عبور کردند و سپس در غرب و جنوب غربی دریای خزر اسکان نمودند و به تدریج به نواحی استان قزوین و همدان آمدند، نخستین بار همدان را ساختند و آن را آکسیان نام نهادند. سر انجام در هزاره دوم پیش از میلاد در نواحی جنوبی تر در لرستان، کوهستانهای شمالی جلگه شوش در لرستان و در حدود استان کرمانشاه در مرز شرقی سوبی گالایان (در حدود جنوب کرمانشاه) ساکن شدند. این منطقه تا پیش از ظهور آنها، در هزاره سوم ق.م بخشی از قلمرو کشور عیلام بودهاست.[۸][۹][۱۰] تاریخ خرمآباد خرمآباد در نقشه ایران، ۱۸۰۸ میلادی به نظر بسیاری از محققان شهر خرمآباد فعلی زمانی شهر مهم عیلامی یعنی خایدالو برجای آن قرار داشتهاست.همچنین بسیاری از محققان بر این عقیده هستند که شهر قدیمی شاپورخواست در دوره ساسانی و قرن نخست هجری که دارای اهمیت بسیاری بوده در مکان شهر قدیمی خایدالو و مکان فعلی شهر خرمآباد قرار داشتهاست. هنوز بقایایی از دیوارهای بزرگ و پهن که از سنگ و ملاط به سبک دوره ساسانی از مکان کنونی شهر تا روستای تیربازار وجود داشتهاست دیده میشود. در اواخر قرن ششم خاندان اتابکان لر کوچک شهر خرمآباد را به عنوان مرکز حکومت خود انتخاب کرده و آن را توسعه دادند.احتمالا در اثر حمله مغول بخش عمدهای از شهر ویران شدهاست. حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری قمری مینویسد: خرمآباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است. » این نخستین بار است که از خرمآباد به این شکل در تاریخ یاد شدهاست. در اواخر دوره صفوی خرمآباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی بوده و به نوشته تاریخ حزین از آبادانی برخوردار بوده، ولی متاسفانه بر اثر هجوم سپاه عثمانی بار دیگر ویران شدهاست.در دوران قاجار خرمآباد نسبتاً توسعه پیدا کرد و قلعه گلستان ارم (فلک الافلاک) از آثار معروف خرمآباد به دستور محمد حسین میرزای دولتشاه مرمت شد.بارون دوبد یکی از ماموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرمآباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودی نشین توصیف کردهاست.[۱۱] خایدالو نوشتار اصلی: خایدالو خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن عیلام و نام باستانی شهر خرمآباد بوده و گفته میشود شهر شاپورخواست به دستور شاپور اول ساسانی بر خرابههای آن ساخته شده است. از شهرهای بزرگ عیلام باستان میتوان به خایدالو، سیمره و شوش اشاره کرد.اعتقاد اکثر صاحب نظران این است، که هستهٔ اولیهٔ شهر خرمآباد، شهر باستانی خایدالو بودهاست. بسیاری از خاورشناسان معتقدند که این مکان با توضیحاتی که در متون مربوط به آشوریان باستان درباره شهر خایدالو آمده، مطابقت بسیاری دارد. نابودی تمدن عیلام و شهر خایدالو در سال ۶۴۰ قبل از میلاد مسیح، آشور بانیپال پادشاه آشور، عیلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت عیلام را نابود کرد. تمدن دیرینه عیلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومریها، اَکَدیها، بابلیها و آشوریها از دشمن خود آشور شکست خورد و از صفحه روزگار ناپدید گردید. کتیبه آشور بانیپال درباره فتح و نابودی عیلام چنین میگوید:[۱۲] « تمام خاک شهر شوشان و شهر خایدالو و شهر ماداکتو و شهرهای دیگر را با توبره به آشور کشیدم، و در مدت یک ماه و یک روز کشور عیلام را با همه پهنای آن، جاروب کردم. من این کشور را از چارپایان و گوسپند، و نیز از نغمههای موسیقی بیبهره ساختم و به درندگان، ماران، جانوران و آهوان رخصت دادم که آن را فرو گیرند. شاپورخواست نوشتار اصلی: شاپورخواست شاپورخواست به عقیده بسیاری از مورخین و محققین نام باستانی شهر خرمآباد کنونی بودهاست. بسیاری از محققان بر این عقیده هستند که شهر قدیمی شاپورخواست که به دستور شاپور اول در دوره ساسانی و قرن نخست هجری بنا شدهاست در جنوب شهر خرمآباد قرار داشتهاست. در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالا مهمترین قسمتهای این شهر در مکان محله قاضیآباد فعلی بوده که آسیاب و کانالهای فاضلاب و آب رسانی نیز در این حفاریها به دست آمده است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از غرب کوه مدبه و شرق تا پل شاپوری میباشد. در کتب مورخین و جغرافیا نگاران دوره اسلامی اطلاعات ارزندهای در رابطه با شهرهای لرستان نوشته شدهاست که در شناسایی موقعیت آنها کمک میکند . براساس این متون شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب شده که در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بودهاست.در لرستان آثار و مناطقی منسوب به شاپور ساسانی وجود دارد که از آن جمله میتوان از شهر شاپورخواست، دژ شاپورخواست، پل شاپوری، پل شاپوری کاکارضا و شاهپورآباد در شهرستان الیگودرز نام برد. شکل گیری خرمآباد فعلی نام شاپورخواست در کتابهای قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها میتوان نام خرمآباد را مشاهده کرد. احتمالا در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعه فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرمآباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکل گیری آن در این منطقه شده است. البته به نظر میرسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر میآمده تأمین میشدهاست که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شدهاست.عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکلگیری شهر خرمآباد دخیل بوده است.[۱۳] آرامگاه باباطاهر خرمآباد از آثار قدیمی این بخش از شهر میتوان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زین ابن علی در آن واقع شدهاست که بنابر متون تاریخی زین ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شدهاست. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریان ذکر میکنند.این قبر براساس شواهد باستانشناسی متعلق به دوره سلجوقی میباشد که در دورههای بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفتهاست .در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محلههای کوچک و خیابانهای منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بودهاست. نکته قابل توجه دیگر در این دوره دروازههای قدیمی شهر خرمآباد است که عبارتند از: دروازه خوز بر سر راه کاروان رو به سوی دزفول. دروازه گرداب بر سر راه کاروان رو به سوی کرمانشاه. پلی قدیمی که محل رفت و آمد عابرین بوده و بر سر راه بروجرد قرار داشته است .[۱۴] خرمآباد پایتخت اتابکان لر نوشتار اصلی: اتابکان لر کوچک خرمآباد پایتخت اتابکان لر کوچک اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سالهای ۵۸۰ تا ۱۰۰۶(ه.ق) در قسمتهای شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت میکردهاند. امرای این سلسله از اعتاب شجاعالدینخورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بودهاند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید.[۱۵][۱۶][۱۷][۱۸] طوایف لر کوچک قبایلی بودند مخلوط از کردان آسیای صغیر و لران ایرانی که در حدود بین عراق عجم و عراق عرب ییلاق و قشلاق میکردند و خراج خود را به دیوان بغداد میدادند و به بسیار کم حکومتی مستقل داشتند. سرزمین لرستان به دو قسمت لر کوچک و لر بزرگ تقسیم میشود. در کتاب تاریخ مغول در صفحه ۴۴۲ و در کتاب مجمل التواریخ گلستانه در صفحه ۲۰۴ به این شرح در خصوص نواحی لر کوچک و بزرگ آمدهاست : لر کوچک همان است که حالیه هم آن را لرستان میگوییم و غرض از این قسمت اخیر که در آن ایام لر کوچک خواند میشده بیشتر ناحیه فیلی یعنی اطراف خرمآباد و اراضی پشت کوه بودهاست . مراد از لرکوچک، ایلات لرستان، حالیه و مراد از لر بزرگ، ایلات بختیاری دانسته شدهاست یعنی به خلاف تقسیم فوق.[۱۹] خرمآباد در دوره صفویان پل صوفی خرمآباد در زمان حکومت صفویان و پس از انقراض سلسله اتابکان لرستان اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرمآباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم میتوان به احداث پلی مهم در خرمآباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، این پل نزد مردم خرمآباد به نام پیلِ گَپ (پل بزرگ) مشهور است. پل صفوی شرق خرمآباد را به غرب و قلعه فلکالافلاک متصل میکند. طول این پل بیش از ۳۵۰ متر، پهنای آن ۸٫۵ متر و ارتفاع آن از کف رودخانه تا روگذر پل ۸ متر است.بخش میانی پل و شاه نشین آن شباهت زیادی با شاه نشین پل خواجو در اصفهان دارد که در اثر سیل تخریب شده و مجددا با سیمان مرمت شده است.مصالح به کار رفته در قسمت پایهها از سنگهای تراشیده شده با ملات آهک و گچ و پایه های چشمه طاقها از آجر ساخته شده است. در قمست شمالی پل کتیبههای سنگی نصب شده است که با حروف مقطعه نوشته شده وبه عنوان طلسم معروف است.این پل در دوره قاجار به پل محسنیه معروف گشت. هم اکنون عبور و مرور خودروهای سبک و سنگین از روی این پل و گذر خودرو از زیر پل و خیابانهای ساحلی خطر بزرگی برای قسمتهایی از این پل محسوب میشود. پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۲۰][۲۱] مسجد جامع در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرمآباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه پرور سلطان ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیه تبدیل شد.[۲۲] خرمآباد در دوره قاجار شهر خرمآباد در دوره قاجار به محله های اطراف قلعه فلک الافلاک محدود بوده است.محله هایی مانند، پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروف ترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب می شدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشته است. این دوره را می توان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرمآباد دانست.مهاجرتها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محلههای جدید و توسعه محلههای قدیمی شد.[۲۳][۲۴] خرمآباد در دوره پهلوی میدان گپ (بزرگ)، محله پشتبازار، همزمان با جنگ جهانی دوم تأسیس شهرداری خرمآباد شهرداری خرمآباد در زمستان ۱۳۰۲ و همزمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست حصر عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد که رئیس این هیأت هفت نفره سرگرد ناصرقلیخان صدریاصفهانی بود. سه عضو دیگر از محله پشت بازار در این انجمن حضور داشتند که اسامی آنها عبارت است از سرگرد سیفالله پارسا، سیدحسین قاسمی و محمدعلی رسولی و سه عضو دیگر از محله دربدلاکان نیز در این انجمن حضور داشتند، صادق جوادی، علیاصغر ناصریان و سیدعیسی محمدیان، این هیأت هفت نفره وظیفه مدیریت شهر را به عهده داشت.[۲۵] ساختمانهای دوره پهلوی میرملاث ساختمان میرملاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرمآباد ساخته شد.این ساختمان در شمال شهر و در دامنهای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کاری گیری نقاشیهای بدست آمده از غاری در نزدیکی خرمآباد با همین نام بود.ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرمآباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانهای در آن برپا شد.این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۲۶] ساختمانهای اطراف فلکالافلاک در دوران پهلوی ساختمانهایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشگر ۵ ارتش در محدوده حصار ۱۲ برجی و قلعه فلکالافلاک احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمانهای مذکور در محوطه سپاه باقیمانده است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه پاسداران تخریب گردید. همچنین دو ساختمان دیگر از مجموعه ساختمانهای مربوط به آن دوره در محدوده فعلی دانشگاه لرستان باقی ماندهاست که یکی از آنها محل برگزاری کلاسهای درس در دو طبقه و در فهرست آثار ملی ایران به شماره ۳۷۶۵ به ثبت رسیدهاست. قرینه همین ساختمان در سال ۱۳۷۳ توسط دانشگاه لرستان تخریب و به جای آن دپارتمان شیمی احداث شدهاست و ساختمان دوم یک طبقهاست که به عنوان محل بانک از آن استفاده میشود. ویژگی قابل توجه بناهای مذکور یک دست بودن با بافت تاریخی اطراف قلعه و نموداری از تاریخ یک دوره از معماری ایران است که آن را میتوان معماری ایرانی - فرنگی نامید. با این حال ساختمانهای مذکور از ویژگیهای قابل توجه زمان خود برخوردارند که به طور کلی میتوان به کاربرد پلان متقارن، استفاده از درز انبساط، آجرکاری پرکار به صورت برجسته در ساختمان دانشگاه و همچنین سقفهای شیروانی پوش نام برد .زیباترین ساختمان این مجموعه ساختمان دانشگاه است که توجه هر بینندهای را به خود جلب میکند. در دوران پهلوی نخست مجموعه حصار ۱۲ برجی و قلعه به پادگان نظامی تبدیل گردید و قلعه فلکالافلاک تا سال ۱۳۳۰ به محل نگهداری مهمات لشگر ۵ مخصوصاً مین و مواد منفجره و مهمات تبدیل گردید که در همان سال مهمات ذخیره شده را خارج کردند و قلعه را برای پذیرایی تبعیدیها آماده ساختند.[۲۷] آثار تاریخی فلکالافلاک خرمآباد از درون پنجره فلک الافلاک نوشتار اصلی: فلکالافلاک قلعه باستانی فلکالافلاک یا دژشاپورخواست که تاریخ ساخت آن به زمان ساسانیان بر میگردد از زمان قاجار به بعد به این نام خوانده میشود. فلکالافلاک بر فراز تپهای دربلندترین نقطه شهر خرمآباد واقع شدهاست.نام قدیم آن دژ شاپورخواست بوده وبنای آن به دورهٔ ساسانیان میرسد این قلعه اکنون دارای ۶ برج است ولی درگذشته دارای ۱۲ برج بوده و به همین سبب به دوازده برجی نیزمعروف است.درقسمت شمالی زیر قلعه چشمهای بنام گلستان جاری است ولی آب موردنیاز خود قلعه از چاهی به عمق ۴۰ متر که در میان قلعه وجود دارد تامین میشود.قلعه فلکالافلاک بر شهر خرمآباد کاملاً مشرف است و مساحت آن درحدود ۵۳۰۰ متر مربع است.فضای داخل آن به چهار تالار نسبتاً بزرگ حول دو حیاط و تعدادی تالار و اتاق تقسیم شدهاست.این بنا در عهد فتحعلیشاه قاجار مرمت گردیده و برج مرتفعی به آن افزوده شده و از آن پس فلکالافلاک خوانده شدهاست.[۲۸][۲۹][۳۰] مناره آجری نوشتار اصلی: مناره آجری مناره آجری یکی از آثار باستانی ارزشمند شهر خرمآباد میباشد. این بنا با قدمتی در حدود ۹۰۰ سال در جنوب خرمآباد و در کناره شهر قدیمی شاپورخواست بر روی پایه سنگی برپا شده و حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن ۵/۵ متر است و با پیمودن ۲۹ پله دورانی میتوان به بام مناره صعود نمود. ظاهراً از آن برای هدایت کاروانهایی که به سمت شهر باستانی شاپورخواست میآمدهاند استفاده میشدهاست[۳۱] سنگ نبشته نوشتار اصلی: سنگ نبشته خرمآباد این سنگ نبشته که خط کوفی بر روی آن حک شدهاست در قسمت جنوبی شهر خرمآباد قرار دارد این سنگ بصورت یک مربع تراشیدهاست و در روی آن راجع به سند مالکیت چرای دامهای موجود در آن زمان حک شدهاست. این سنگ نبشته به گونهای ساخته شدهاست که چهار گوشه آن به سوی آثار باستانی پل شکسته، مناره آجری، فلک الافلاک و حوض موسی نشانه رفتهاست.این سنگ ریشه در کوه دارد و در چند سال اخیر به علت توسعه بلوار شریعتی خرمآباد برش داده و جابجا شدهاست. پل شکسته پل شاپوری نوشتار اصلی: پل شکسته پل شکسته یا پل شاپوری یا به گویش لری طاقِ پیل اِشکِسَه یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب میشود و در ضلع جنوبی قلعه فلک افلاک در جنوب شهر خرمآباد در استان لرستان واقع شدهاست. پل شاپوری عامل ارتباط غرب استان لرستان(طرهان) با شرق و از آنجا به خوزستان و تیسفون (پایتخت ساسانیان) بودهاست.این پل هم اکنون ویرانهای بیش نیست که درجنوب غربی خرمآباد قراردارد این پل در زمان خود از شاه کارهای معماری به حساب میآمده و دارای ۲۸ طاق یا دهانه بودهاست اما امروز تنها ۶ طاق آن به جای ماندهاست.پل شاپوری در راستای غربی -شرقی با ارتفاع ۱۶ متر ساخته شدهاست ودردهانه پرطاق موج شکنهایی لوزی شکل برای کاهش تخریب سیل تعبیه شدهاست.[۳۲] گرداب سنگی نوشتار اصلی: گرداب سنگی گرداب سنگی یا به گویش لری گِردآو بَردینَه، یکی از آثار تاریخی بر جای مانده از دوره ساسانیان در شهر خرمآباد است. گرداب سنگی در مرکز شهر خرمآباد و در میان بافت قدیمی شهر در کنار میدان تختی واقع شده است. بنای گرداب سنگی دایره ای شکل است و به دور چشمه ای با استفاده از سنگ و ساروج ساخته شده است تا آب خارج شده از چشمه را ساماندهی کرده و سپس از طریق کانال آب چشمه را به نقاط مختلف شهر باستانی شاپورخواست منتقل کند.[۳۳] مردم شناسی جمعیت شهر خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۸۵ مرکز آمار ایران برابر با ۳۸۱٬۸۰۴ نفر و جمعیت شهرستان خرمآباد برابر با ۵۲۱٬۹۶۴ نفر میباشد.اهالی خرمآباد جزئی از مردم لر به شمار می آیند، لر نام قومی ایرانی است که در باختر و جنوب باختری ایران زندگی میکنند. هرم جمعیتی خرمآباد در سال ۱۳۸۵[۳۴] مردان سن زنان ۱٬۶۳۰ ۶۵+ ۱٬۴۴۱ ۴۷۰ ۶۰-۶۴ ۵۲۸ ۷۰۷ ۵۵-۵۹ ۸۱۶ ۱٬۰۹۷ ۵۰-۵۴ ۱٬۱۷۳ ۱٬۴۹۸ ۴۵-۴۹ ۱٬۵۲۹ ۱٬۶۲۶ ۴۰-۴۴ ۱٬۸۰۷ ۲٬۲۰۹ ۳۵-۳۹ ۲٬۴۷۱ ۲٬۴۶۳ ۳۰-۳۴ ۲٬۹۷۵ ۲٬۷۲۶ ۲۵-۲۹ ۳٬۷۴۴ ۸٬۶۱۲ ۲۰-۲۴ ۵٬۲۷۴ ۴٬۱۳۱ ۱۵-۱۹ ۳٬۲۴۱ ۱٬۶۴۲ ۱۰-۱۴ ۱٬۶۵۳ ۸۳۰ ۵-۹ ۸۱۵ ۵۳۱ ۰-۴ ۵۳۱ گویش خرمآبادی نوشتار اصلی: لری خرمآبادی گویش مردم خرمآبادی و روستاهای اطراف آن لری خرمآبادی است. از ویژگیهای این گویش توانایی آن در ساخت اشعار، سرودها و موسیقی است.مردم خرمآباد علاوه بر زبان فارسی به دو گویش لری و لکی با یکدیگر گفتگو می کنند. ساکنین مناطق جنوب خرمآباد اغلب با گویش لری صحبت می کنند.در سالهای بعد از انقلاب ۵۷ به علت مهاجرت بالای روستائیان و عشایر به شهر خرمآباد، هم اکنون عدهای از مردم شهر که بیشتر در مناطق شمالی و شرقی خرمآباد زندگی می کنند با زبان لکی محاوره می نمایند.[۳۵] اقلیتهای مذهبی یهودیان ورود یهودیان به شهر خرمآباد به سال ۸۰۰ هجری قمری باز میگردد. قبل از سال ۱۲۸۸ جمعیت خرمآباد ۱۵ هزار نفر و خانههای مهم این شهر هفتاد و دو عدد بوده که از این تعداد ۳۰ دستگاه از عمارتهای مهم به یهودیان این شهر اختصاص داشته است.در دهه ۱۳۰۰ جمعیت یهودیان کاهش یافت در این دوره تقریباً تعداد یهودیان هزار نفر گفته شده است. تا قبل از خلع سلاح لرستان به دست علی رزم آرا، شهر خرمآباد دارای دو محله بزرگ به نامهای، پشت بازار و دربدلاکان بود، یهودیان خرمآباد در محله دربدلاکان و در کوچهای که به کوچه یهودیان شهرت داشته ساکن بودهاند. مشاغل عمده یهودیان در خرمآباد، بزازی، باغداری، زرگری و طبابت بوده است. گورستان یهودیان خرمآباد در منطقهای به نام گورجِی (گورستان- جهودها) در کنار حوض موسی قرار داشته است، این گورستان امروز به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شده است.گویش یهودیان خرمآباد، گویش لری خرمآبادی بوده است. یهودیان در خرمآباد دارای چندین کنیسه، مدرسه و یک حمام عمومی مستقل بودهاند.[۳۶] محلهها محلههای خرمآباد محلهها اسبستان • باغ دختران • پارک ساحلی • پشت بازار • پشته • جلال آل احمد • جهانگیرآباد • چال میرحسین • خیرآباد • درب باباطاهر • درب دلاکان • دره گرم • ستارخان • سنگ نبشته • سراب شهباز • شمشیرآباد • شهدا • شیرخوارگاه • فاز یکم • قاضی آباد • کورش • علوی • گلدشت • ماسور • ملک شیرآباد • منوچهرآباد • میدان تیر • ناصرخسرو کویها ارتش • پاسداران • بسیجیان • جهادگران • علیآباد • فلسطین شهرکها پارسیلون • حکمت • باباعباس • چنگایی • آذربایجان جغرافیا و آبوهوا [ویرایش] شهر خرمآباد مرکز شهرستان خرمآباد و استان لرستان است.این شهرستان از شمال به شهرستان سلسله، از شمال شرق به شهرستان بروجرد، از شرق به شهرستانهای دورود و الیگودرز، از جنوب به شهرستان اندیمشک و از غرب و جنوب غرب به شهرستانهای کوهدشت، دوره و پلدختر محدود میشود.خرمآباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱۴۷/۸ متری از سطح دریا قرار دارد.خرمآباد دارای آب و هوایی معتدل و نیمه مرطوب است، وجود منابع آبهای زیر زمینی و چشمههای درون شهر از نکات قابل توجه در جغرافیای شهر خرمآباد است.[۳۷] آب و هوای خرمآباد ژانویه فوریه مارس آوریل مـــــه ژوئـن ژوئیـه آگوست سپتامبر اکتبـر نوامبر دسامبر سـال گرمترینC° ۱۰ ۱۳ ۱۷ ۲۲ ۲۹ ۳۶ ۴۰ ۳۹ ۳۵ ۲۸ ۲۰ ۱۳ ۴۴ میانگین گرمترینهاC° ۹ ۱۱ ۱۷ ۲۰ ۳۰ ۳۵ ۴۰ ۳۸ ۳۵ ۳۰ ۲۱ ۱۳ ۳۹ میانگین سردترینهاC° ۱ - ۰ ۴ ۷ ۱۲ ۱۳ ۲۲ ۲۰ ۱۵ ۱۰ ۶ ۲ ۳ سردترینC° ۱- ۱ ۵ ۸ ۱۲ ۱۵ ۲۰ ۱۹ ۱۴ ۱۰ ۶ ۱ ۱- بارشmm ۸۶ ۷۳ ۸۳ ۷۲ ۳۷ ۰ ۰ ۰ ۱ ۲۴ ۵۴ ۸۴ ۵۰۵ راههای ارتباطی [ویرایش] آزادراه خرمزال [ویرایش] نوشتار اصلی: آزادراه خرمزال آزادراه خرمزال که با نام آزادراه خرمآباد - پل زال نیز شناخته می شود و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود در حد فاصل دو شهر خرمآباد و اندیمشک به طول ۱۰۴ کیلومتر قرار گرفته است.از جمله اهداف ساخت این آزادراه کاهش تصادفات، کاهش زمان سفر و همچنین صرفه جویی سالانه ۴۰۰ میلیارد ریال در مصرف سوخت، کاهش ۶۰ کیلومتری طول آزاد راه نسبت به مسیر قدیمی خرمآباد - پلدختر - اندیمشک، کاهش بار ترافیکی و افزایش سرعت مطمئن در این محور عنوان شده است.[۴۰] خسارت به طبیعت احداث این آزادراه دوهزار هکتار از عرصه های طبیعی استان لرستان را از بین برده است.[۴۱] آزادراه خرم زال از نقاط بکر و جنگلهای بلوط جنوب لرستان عبور کرده است. فرودگاه نوشتار اصلی: فرودگاه خرمآباد خرمآباد دارای فرودگاه است. فرودگاه خرمآباد در جنوب شهر واقع شده است.[۴۲] تنها خط هوایی فعال در این فرودگاه توسط هواپیمایی ایران ایرتور و بین شهرهای تهران و خرمآباد برقرار است. جادهها فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر و تا اهواز ۳۹۰ کیلومتر است. خرمآباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است.جادههای شماره ۳۵ و ۳۷ که مناطق شمال و غرب ایران را به جنوب و استان خوزستان متصل میکنند از خرمآباد میگذرند.مسیرهای دسترسی به خرمآباد عبارتند از:[۳۷] خرمآباد - اصفهان : به سمت شرق و به طول ۳۷۰ کیلومتر.[۴۳] خرمآباد - اهواز : به سمت جنوب به طول ۳۷۵ کیلومتر.[۴۳] خرمآباد - تهران : به سمت شمال شرق به طول ۴۹۹ کیلومتر.[۴۳] خرمآباد - کرمانشاه : به سمت شمال غرب به طول ۳۲۰ کیلومتر.[۴۳] موقعیت اراک بروجرد کرمانشاه الیگودرز ایلام خرمآباد اصفهان اندیمشک اهواز جایهای دیدنی [ویرایش] پارک جنگلی شوراب، جنوب شهر خرمآباد شهر خرمآباد در درهای خوش آب و هوا و پر آب قرار گرفتهاست. وجود چشمههای فراوان و آثار تاریخی متعدد باعث به وجود آمدن مجموعهای از دیدنیهای طبیعی و تاریخی در شهر خرمآباد شدهاست.وجود دریاچه کیو، سرابها و چشمهها در کنار آثار تاریخی مانند قلعه فلک افلاک، پل شاپوری، مناره آجری، سنگ نبشته و گرداب سنگی که خود مجموعهای از آثار تاریخی و طبیعی است مجموعهای بی نظیر را در شهر خرمآباد تشکیل دادهاست.در اطراف شهر خرمآباد نیز گردشگاههای بسیاری وجود دارد که از جمله آنها پارک جنگلی شوراب در جنوب شهر و پارک جنگلی مخملکوه در شمال شهر را میتوان نام برد.خرمآباد را میتوان یکی از شهرهای توریستی ایران دانست.[۴۴] دریافت آدرس جهانی از سازمان ملل خرمآباد از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است.این انتخاب به منظور اجرای طرح توسعه پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح قلعه فلک الافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرمآباد نیز جزء این طرح محسوب می شود. خرمآباد به عنوان نخستین شهر ایران به منظور اجرای این طرح از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد انتخاب گردیده و هزینه اجرای این طرح نیز ۷۰۰ هزار دلار اعلام شده است.خرمآباد هم اکنون از سوی دفتر منطقه ای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است.[۴۵][۴۶][۴۷] نقشه جایهای دیدنی نقشه راهنمای آثار تاریخی و گردشگری خرمآباد ۱ قلعه فلک الافلاک ۲ گرداب سنگی ۳ غار اشگفت قمری ۴ پناهگاه پاسنگر ۵ کاروانسرای میرزا سید رضا ۶ پل آجری ۷ نگارخانه میرملاس ۸ آرامگاه باباطاهر ۹ پل شکسته ۱۰ مناره آجری ۱۱ آسیاب گبری ۱۲ سنگ نبشته ۱۳ غار کنجی ۱۴ امامزاده زید بن علی ۱۵ دریاچه کیو تصویری سراسرنما از دریاچه کیو در شمال شهر خرمآباد هتلهای خرمآبا خرمآباد در حال حاضر دارای ۱۰ هتل میباشد و همچنین هتل ۴ ستاره پارک صخرهای نیز درحال ساخت است. هتلهای خرمآباد عبارتند از: هتل استقلال، میدان دانشجو هتل شقایق، میدان شقایق (امام حسین) هتل شهرداری خرمآباد، پارک شریعتی هتل کیو، میدان کیو (۲۲ بهمن)، جنب صدا و سیما هتل عطر، خیابان انقلاب هتل آپارتمان تابان، میدان آزادی هتل ارشیا، خیابان ساحلی دریاچه کیو هتل فردیس، کیلومتر ۵ جاده الشتر هتل کارون، خیابان شریعتی هتل سالیز، میدان امام سازمانها ساختمان صدا و سیمای لرستان، خرمآباد شبکه افلاک نوشتار اصلی: شبکه افلاک شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته میشود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش میکند.[۴۸] تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی در خرمآباد بخشی از شهرستانهای لرستان تحت پوشش قرار گرفت.برنامههای این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح نلویزیونی محلی استان فعالیت خود را به طور منسجم در مر کز آغاز نمود. رادیو لرستان نوشتار اصلی: رادیو لرستان رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد.در آن زمان نیروی ارتش و لشکرمستقر در خرمآباد به وسیله بی سیم، هفتهای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامههای مختلفی پخش میکرد.[۴۹] در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرمآباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش اخبار و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تاسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بودهاست. سازمان آتش نشانی سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر خرمآباد در سال ۱۳۵۳ تنها با یک دستگاه کامیون مخصوص و دو نفر خدمه کار خود را آغاز کرد.این سازمان تا سال ۱۳۵۶ توانست یک ایستگاه مجهز در بلوار شریعتی تاسیس کند.هم اکنون این سازمان با ۲۲۶ نفر خدمه و کارمند و ۲۶ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۶ ایستگاه از مهمترین سازمانهای آتشنشانی در استان لرستان است.[۵۰] اقتصاد و صنعت پیش از انقلاب ۵۷، شهر خرمآباد روند رو به رشدی را طی میکرد و در خصوص اشتغال و ایجاد فرصت شغلی در شرایط خوبی قرار داشت.خرمآباد همچنین از نظر کارخانه و کارگاههای فعال در شرایط خوبی بود به نحوی که کارخانههای ماشین سازی لرستان،[۵۱] کارخانه پارسیلون، کارخانه صنایع چرم و پوست وابسته به کفش ملی[۵۲]، شرکت کشت و صنعت خرمآباد و شرکت ژنراتور سازی ایران از جمله کارخانههای فعال در خرمآباد بودند. پس از انقلاب ۵۷ نرخ بیکاری در استان لرستان و همچنین شهر خرمآباد به عنوان بزرگترین و پرجمعیتترین شهر استان در سال ۱۳۸۹ معادل ۱۶٫۲ درصد است، لرستان در پنج سال گذشته همواره در رتبههای نخست کشوری از نظر نرخ بیکاری قرار داشته است.[۵۳] تعطیلی صنایع پس از انقلاب ۵۷ صنعت در خرمآباد به طرز چشمگیری دچار رکود شد، بسیاری از کارخانههای مهم شهر مانند کارخانه صنایع چرم و پوست[۵۲]، کارخانه پارسیلون[۵۴] و دیگر کارخانههای شهر یا به دلیل خصوصی سازی و یا به دلایل جایجایی و خروج از استان لرستان به تعطیلی کشیده شدند.برخی صنایع خرمآباد همچنان فعال هستند که از آن جمله میتوان به شرکت یخچال سازی بوژان اشاره کرد. این شرکت در سال ۱۳۷۰ آغاز به کار کرده است.[۵۵] کارخانههای در حال ساخت پس از انقلاب ۵۷ و خصوصاً پس از اتمام جنگ ایران و عراق وعده ساخت چند کارخانه بزرگ در شهر خرمآباد از سوی دولتهای مختلف حکومت جمهوری اسلامی داده شده است که از آن جمله میتوان به ساخت مجتمع پتروشیمی خرمآباد[۵۶]، ساخت کارخانه سیمان، ساخت نیروگاه و ساخت مجتمع ۵۰۰ هزار تنی نورد اشاره کرد.[۵۷][۵۸] مراکز آموزش عالی خرمآباد دارای ۶ مرکز آموزش عالی است، دانشگاه علوم پزشکی لرستان وابسته به وزارت بهداشت و نیز دانشگاه لرستان وابسته به وزرات علوم، دو دانشگاه فعال دولتی در استان لرستان هستند که هر دو در شهر خرمآباد قرار گرفتهاند.دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرمآباد [۵۹][۶۰] و دانشکده سما نیز به عنوان دو دانشگاه غیر دولتی در خرمآباد فعال هستند.از جمله سایر مراکز آموزش عالی شهر خرمآباد میتوان به دانشگاه پیام نور و دانشگاه علمی کاربردی خرمآباد اشاره کرد. پارکها پارک شریعتی واقع در خیابان شریعتی پارک زیباکنار در کنار دریاچه کیو پارک معلم پارک صخرهای بیمارستانها خرمآباد دارای نه بیمارستان است که از این تعداد، بیمارستان شهدای عشایر، بیمارستان تأمین اجتماعی و بیمارستان شهید رحیمی[۶۱] دولتی هستند و بیمارستانهای توحید، شفا، حاج کریم عسلی و ایران به صورت خصوصی اداره میشوند. همچنین بیمارستان کودکان شهید مدنی به صورت تخصصی به خدمات دهی به گروه سنی کودکان و بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی قلب به بیماریهای قلبی و بیمارستان اعصاب و روان به صورت تخصصی به بیماریهای روانی اختصاص دارند.[۶۲] نگارخانه بافت قدیمی جنوب و جنوب غرب خرمآباد پارک زیبا کنار در کنار دریاچه کیو فلک الافلک نماد شهر خرمآباد نمای شهر خرمآباد بر فراز قلعه فلک الافلاک پانویس ↑ پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران ↑ شناسنامه اقلیمی شهرستان خرمآباد (سایت سازمان هواشناسی خرمآباد) ↑ پایگاه اینترنتی مرکز آمار ایران ↑ Iran in World Gazetteer ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ ۵٫۲ تاریخ خرمآباد، سید فرید قاسمی. ۱۳۷۵.افلاک، ۶ تا ۱۱. ↑ تاریخچه شهر خرمآباد (فارسی). پی سی آنلاین (در تاریخ ۱۶ مهر ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۴ آذر ۱۳۸۹. ↑ کتاب دوره پیش از تاریخ در جنوب غربی ایران لرستان، صفحه ۴ ↑ گرانتوسگی: تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۴۵. ↑ پیگولووسکایا: تاریخ ایران از عهد باستان تا قرن ۱۸، ترجمه کریم کشاورز، تهران، ۱۳۵۳. ↑ کاسیها، وب سایت پردیس ↑ خرمآباد پایگاه اطلاع رسانی سازمان میراث فرهنگی استان لرستان ↑ تقدیم به جویندگان راه حق (فارسی). وبگاه محمد برای مسیح. بازدید در تاریخ ۲۴ بهمن ۱۳۸۶. ↑ قلعه فلکالافلاک، سعاد خودگو، ص ۲۰ ↑ جغرافیای لرستان (نسخه خطی ۱۳۳۵ قمری)، میرزارحیم چاغروند، ص ۱۷۴ ↑ دایرةالمعارف فارسی، ج. ۲، ص. ۲۴۹۲ ↑ اتابکان لر کوچک (فارسی). میبو سرچ. بازدید در تاریخ ۶ آبان ۱۳۸۹. ↑ اتابکان لر کوچک (فارسی). میبو سرچ. بازدید در تاریخ ۶ آبان ۱۳۸۹. ↑ لرستان در دوره اتابکان لر کوچک (فارسی). تبیان لرستان. بازدید در تاریخ ۶ آبان ۱۳۸۹. ↑ اتابکان لر کوچک (فارسی). میبو سرچ. بازدید در تاریخ ۶ آبان ۱۳۸۹. ↑ ۶ شهریور ۱۳۸۹.روزنامه جام جم، ۱۵. ↑ ساماندهی و احیای پل گپ (صفوی) خرمآباد (فارسی). وبسایت جام جم آنلاین (در تاریخ ۱۱ اکتبر ۲۰۱۰). بازدید در تاریخ ۶ آذر ۱۳۸۹. ↑ معرفی مسجد جامع خرمآباد در یک نگاه (فارسی). خبرگزاری قرآنی ایران (در تاریخ ۰۶ شهریور ۱۳۸۷). بازدید در تاریخ ۶ آذر ۱۳۸۹. ↑ خرمآباد در عصر قاجار، محمدرضا جایدری، بخش ۱. وب سایت سیمره (در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۸۹. ↑ خرمآباد در عصر قاجار، محمدرضا جایدری، بخش ۲. وب سایت سیمره (در تاریخ ۲۲ آبان ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۱۲ مهر ۱۳۸۹. ↑ خرمآباد شناسی، سیدفرید قاسمی، جلد ۲، صفحه ۷۴ و خرمآباد در عصر قاجار، محمدرضا جایدری، هفتهنامه سیمره، ۳۰ آبان ۱۳۸۷، صفحه ۶ ↑ میرملاث، اولین بلدیه خرمآباد (فارسی). وب سایت آفتاب، برگرفته از روزنامه جام جم (در تاریخ ۸ اسفند ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۵ آذر ۱۳۸۹. ↑ خاطرات زندانیان فلکالافلاک، سید فرید قاسمی، ص ۸ ↑ فلک الافلاک، شاهکار معماری (فارسی). جامجم آنلاین (در تاریخ ۰۶ فروردین ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۲۱ آبان ۱۳۸۹. ↑ قلعه فلکالافلاک، شکوه و صلابت تاریخ (فارسی). آفتاب (در تاریخ ۲۵ بهمن ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۱۰ آبان ۱۳۸۹. ↑ آشنایی با قلعه فلک الافلاک (فارسی). همشهری آنلاین (در تاریخ جمعه ۴ بهمن ۱۳۸۷). بازدید در تاریخ ۱۰ آبان ۱۳۸۹. ↑ سایت آفتاب ↑ پل ساسانیان فرو ریخت (فارسی). روزنامه همشهری (در تاریخ ۴ آبان ۱۳۸۷). بازدید در تاریخ ۱۹ بهمن ۱۳۸۷. ↑ سایت آفتاب، شهرستان خرمآباد ، (فارسی) آخرین بازدید ۱۳۸۹/۳/۳ ↑ نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۸۵. درگاه ملی آمار ایران. بازدید در تاریخ 10 فوریه 2010. ↑ لوح فشرده سیمای فرهنگی و گردشگری خرمآباد، بخش گویش و جمعیت، انتشار یافته توسط سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان لرستان ↑ یهودیان خرمآباد، ایرج کاظمی، (فارسی). انجمن کلیمیان تهران (در تاریخ مرداد ۱۳۸۰). بازدید در تاریخ ۴ آذر ۱۳۸۹. ↑ ۳۷٫۰ ۳۷٫۱ خرمآیاد (فارسی). وب سایت برای ایرانیان. بازدید در تاریخ ۱۶ آبان ۱۳۸۹. ↑ آب و هوای خرمآباد (انگلیسی). وبگاه ودربیس. بازدید در تاریخ ۲۳ دسامبر ۲۰۰۹. ↑ با مشارکت ویکیپدیای انگلیسی بازدید در تاریخ ۱۰ فوریه ۲۰۱۰ ↑ آزاد راه خرم آباد-پل زال افتتاح شد (فارسی). جام جم آنلاین (در تاریخ سه شنبه ۱۱ آبان ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۱۵ آبان ۱۳۸۹. ↑ خسارات آزاد راه "خرم زال" به طبیعت لرستان باید جبران شود (فارسی). خبرگزاری مهر (در تاریخ ۱۳۸۹/۰۸/۱۴). بازدید در تاریخ ۱۵ آبان ۱۳۸۹. ↑ world aero data : Khorramabad (انگلیسی). world aero data. بازدید در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۸۹. ↑ ۴۳٫۰ ۴۳٫۱ ۴۳٫۲ ۴۳٫۳ فاصله شهرهای ایران (فارسی). ستاره گشت آسمان. بازدید در تاریخ ۱۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ صفحه اطلاعات توریستی، سایت میراث فرهنگی و گردشگری استان لرستان ↑ خرمآباد از سازمان ملل آدرس جهانی می گیرد (فارسی). خبرگزاری مهر (در تاریخ ۱۳۸۹/۰۵/۲۶). بازدید در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۸۹. ↑ خرمآباد از سازمان ملل آدرس جهانی می گیرد (فارسی). جام جم آنلاین (در تاریخ ۲۵ مرداد ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۸۹. ↑ تهیه طرح مطالعاتی گردشگری خرمآباد توسط دانشگاه وین (فارسی). جام جم آنلاین (در تاریخ ۰۷ مهر ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۳۰ مهر ۱۳۸۹. ↑ آغاز پخش دیجیتال سیما تا پایان سال ۱۳۸۹ ↑ صدا و سیمای مرکز لرستان ↑ تاریخچه سازمان (فارسی). وبسات سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر خرمآباد (در تاریخ ۷ اسفند ماه ، ۱۳۸۶). بازدید در تاریخ ۱۸ آبان ۱۳۸۹. ↑ شرکت ماشین سازی لرستان (فارسی). پرتال سازمان بازرگانی استان لرستان. بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ کارخانه های مصادره شده از زبان مدیران انقلابی / کفش ملی ۱۱ هزار کارگر داشت (فارسی). ایران تجارت (در تاریخ یک شنبه ۱ دی ۱۳۸۷). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ آمار مقایسهای نرخ بیکاری در 5 سال اخیر (فارسی). خبرگزاری مهر (در تاریخ ۱۳۸۹/۰۵/۳۱). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ کارخانه پارسیلون خرمآباد موضوع حیثیتی استان لرستان است (فارسی). خبرگزاری غیردولتی لرستان (در تاریخ ۱۸ مهر ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ تاریخچه شرکت و نکاتی پیرامون مشخصات فنی یخچال و یخچال فریزرهای بوژان (فارسی). وب سایت شرکت بوژان. بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ پتروشیمی خرمآباد در سال ۱۳۹۰ به بهره برداری می رسد (فارسی). وب سایت رضا رحیمینسب، نماینده خرمآباد در مجلس (در تاریخ ۴ مهر ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ کارخانه سیمان و نیروگاه خرم آباد، بودن یا نبودن (فارسی). وبسایت روزنامه ابتکار (در تاریخ ۱۴اردیبهشت ۱۳۸۸). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ احداث کارخانه ۵۰۰ هزار تنی نورد در خرمآباد (فارسی). وبسایت روزنامه جام جم (در تاریخ ۰۳ آذر ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۷ آذر ۱۳۸۹. ↑ دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرمآباد در یک نگاه (فارسی). خبرگزاری اسکانیوز (در تاریخ ۱۳۸۷/۰۵/۱۴). بازدید در تاریخ ۲۵ آبان ۱۳۸۹. ↑ وب سایت دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرمآباد (فارسی). بازدید در تاریخ ۴ آذر ۱۳۸۹. ↑ تحویل بیمارستان شهید رحیمی خرمآباد و پایان انتظار ۷ ساله! (فارسی). خبرگزاری مهر (در تاریخ ۷بهمن ۱۳۸۹). بازدید در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۰. ↑ بیمارستانهای استانها (استان لرستان) (فارسی). بانک بیمارستانها و مراکز درمانی مادر. بازدید در تاریخ ۱۳ خرداد ۱۳۹۰. پیوند به بیرون [ویرایش] در ویکیانبار منابعی در رابطه با خرمآباد موجود است. شهرداری خرمآباد گالری عکس میراث فرهنگی و گردشگری لرستان هتلهای خرمآباد سازمان آمار وفن آوری اطلاعات شهرداری خرمآباد اتاق بازرگانی، صنایع و معادن خرمآباد هواشناسی لرستان(خرمآباد) لیست برخی شرکتهای خرمآّباد مجموعه عکسهایی از لرستان پرجمعیتترین شهرهای ایران ردیف شهر جمعیت ردیف شهر جمعیت ردیف شهر جمعیت ۱ تهران ۷٬۷۰۵٬۰۳۶ ۱۱ زاهدان ۵۵۲٬۷۰۶ ۲۱ زنجان ۳۴۱٬۸۰۱ ۲ مشهد ۲٬۴۱۰٬۸۰۰ ۱۲ رشت ۵۵۱٬۱۶۱ ۲۲ خرمآباد ۳۲۸٬۵۴۴ ۳ اصفهان ۱٬۵۸۳٬۶۰۹ ۱۳ کرمان ۴۹۶٬۶۸۴ ۲۳ سنندج ۳۱۱٬۴۴۶ ۴ تبریز ۱٬۳۷۸٬۹۳۵ ۱۴ همدان ۴۷۳٬۱۴۹ ۲۴ گرگان ۲۶۹٬۲۲۶ ۵ کرج ۱٬۳۷۷٬۴۵۰ ۱۵ اراک ۴۳۸٬۳۳۸ ۲۵ ساری ۲۵۹٬۰۸۴ ۶ شیراز ۱٬۲۱۴٬۸۰۸ ۱۶ یزد ۴۲۳٬۰۰۶ ۲۶ کاشان ۲۴۸٬۷۸۹ ۷ اهواز ۹۶۹٬۸۴۳ ۱۷ اردبیل ۴۱۲٬۶۶۹ ۲۷ گلستان ۲۳۱٬۸۸۲ ۸ قم ۹۵۱٬۹۱۸ ۱۸ بندر عباس ۳۶۷٬۵۰۸ ۲۸ قدس ۲۲۹٬۳۵۴ ۹ کرمانشاه ۷۸۴٬۶۰۲ ۱۹ اسلامشهر ۳۵۷٬۱۷۱ ۲۹ ملارد ۲۲۸٬۶۷۳ ۱۰ ارومیه ۵۷۷٬۳۰۷ ۲۰ قزوین ۳۴۹٬۸۲۱ ۳۰ دزفول ۲۲۸٬۵۰۷ [نمایش] استان لرستان مرکز خرمآباد شهرستانها ازنا • الیگودرز • بروجرد • پلدختر • خرمآباد • دورود • دوره • دلفان • سلسله • کوهدشت شهرها ازنا • اشترینان • الشتر • الیگودرز • بروجرد • پلدختر • چالانچولان • چغلوندی • چقابل • خرمآباد • درب گنبد • دورود • زاغه • سپیددشت • سرابدوره • فیروزآباد • کونانی • کوهدشت • گراب • معمولان • مومنآباد • نورآباد • ویسیان جایهای دیدنی آبشار آب سفید • آبشار بیشه • آبشار چکان • آبشار سرکانه • آبشار نوژیان • آبشار وارک • امامزاده محمد بن حسن • امامزاده قاسم • پل شاپوری • پل کشکان • سنگنبشته • دریاچه شط تمی • دریاچه کیو • دریاچه گهر • غار کلماکره • غار کوگان • فلکالافلاک • گرداب سنگی • مسجد جامع بروجرد • مسجد سلطانی بروجرد • مناره آجری فهرست روستاهای استان لرستان [نمایش] ن • ب • و پایتختهای ایران پیش از اسلام عیلامیان آوان • شوش مادها همدان هخامنشیان همدان • شوش • تخت جمشید سلوکیان سلوکیه • انطاکیه اشکانیان صددروازه • تیسفون • همدان ساسانیان تیسفون • بیشاپور • کازرون • شوشتر • همدان پس از اسلام طاهریان مرو • نیشابور صفاریان زرنج علویان آمل سامانیان بخارا زیاریان گرگان بوییان شیراز • همدان غزنویان غزنین • لاهور سلجوقیان نیشابور • مرو • اصفهان • همدان اتابکان آذربایجان تبریز اتابکان فارس شیراز اتابکان لرستان ایذه • خرمآباد قراختاییان کرمان خوارزمشاهیان گرگانج ایلخانیان مراغه • سلطانیه • تبریز کرتیان هرات مظفریان یزد سربداران سبزوار چوپانیان تبریز جلایریان تبریز • بغداد تیموریان سمرقند • هرات قراقویونلوها تبریز آققویونلوها تبریز معاصر صفویان تبریز • قزوین • اصفهان افشاریان مشهد زندیان شیراز قاجاریان تهران پهلویها تهران جمهوری اسلامی تهران اراک • اردبیل • ارومیه • اصفهان • اهواز • ایلام • بجنورد • بندر بوشهر • بندرعباس • بیرجند • تبریز • تهران • خرمآباد • رشت • زاهدان • زنجان • ساری • سمنان • سنندج • شهرکرد • شیراز • قزوین • قم • کرج • کرمان • کرمانشاه • گرگان • مشهد • همدان • یاسوج • یزد
+ نوشته شده در ۱۳۹۰/۰۶/۳۰ ساعت ۶:۶ ق.ظ توسط امین
|
